Kiedy jest niedowaga i co powinno nas zaniepokoić?

Niedowaga u dorosłych najczęściej zaczyna się, gdy BMI poniżej 18,5, a u dzieci i młodzieży wtedy, gdy BMI dla wieku i płci spada poniżej 5. centyla. Alarm powinny włączyć także objawy i dynamika zmian, zwłaszcza niezamierzona utrata masy ciała o skali utrata 5–10% masy ciała w 3–6 miesięcy, osłabienie, pogorszenie apetytu i zahamowanie wzrostu u dziecka [1][2][3].

U dorosłych punkt odniesienia stanowi wskaźnik BMI. Niedowaga jest prawdopodobna, gdy BMI wynosi poniżej 18,5. BMI oblicza się jako masę ciała w kilogramach podzieloną przez kwadrat wzrostu w metrach. Jest to narzędzie przesiewowe, które nie określa bezpośrednio zawartości tkanki tłuszczowej ani masy mięśniowej, dlatego nie może zastąpić pełnej oceny stanu zdrowia i odżywienia [1][2].

Należy pamiętać, że niedożywienie może wystąpić również wtedy, gdy BMI nie jest bardzo niskie, zwłaszcza przy niezamierzonej utracie wagi, w chorobach przewlekłych oraz przy niedoborach składników odżywczych. U osób starszych sama wartość BMI ma ograniczoną wartość, dlatego szczególnie ważna bywa ocena utraty mięśni, sprawności, apetytu oraz ryzyka niedożywienia [1].

U dzieci i nastolatków nie stosuje się stałych progów BMI jak u dorosłych. Wykorzystuje się siatki centylowe BMI odniesione do wieku i płci. O niedowadze mówimy, gdy BMI mieści się poniżej 5. centyla dla danego wieku i płci. Pojedynczy pomiar ma mniejsze znaczenie niż obserwacja toru wzrastania oraz tego, czy dziecko utrzymuje własny kanał centylowy [3].

Niepokój powinny budzić brak oczekiwanego przyrostu masy ciała i wzrostu, wyraźna zmiana krzywej wzrastania, pogorszenie apetytu oraz objawy choroby. U dzieci nie należy przekładać progów dla dorosłych na interpretację BMI [3].

Najważniejsze sygnały ostrzegawcze to niezamierzona utrata masy ciała, zwłaszcza utrata 5–10% masy ciała w 3–6 miesięcy, a także stale zmniejszony apetyt, przewlekłe zmęczenie, senność, osłabienie, zawroty głowy, omdlenia, uczucie zimna, częstsze infekcje i wolniejsze gojenie ran, wypadanie włosów, łamliwość paznokci, sucha skóra, dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego oraz zaburzenia miesiączkowania. U dzieci niepokoją brak oczekiwanego przyrostu masy i wzrostu oraz zmiany zachowania z rozdrażnieniem lub wycofaniem [1][2].

• Szczególnie pilnej konsultacji wymagają szybka i niewyjaśniona utrata masy ciała, utrata wagi połączona z krwią w stolcu, uporczywym kaszlem, gorączką, nocnymi potami lub silnym bólem, a także omdlenia, odwodnienie, zaburzenia świadomości, podejrzenie zaburzeń odżywiania oraz wyraźne zahamowanie rozwoju u dziecka [2].

BMI nie rozróżnia tkanki tłuszczowej i mięśniowej, nie ocenia bezpośrednio stanu odżywienia i może zaniżać ryzyko u osób z prawidłowym wynikiem, lecz z niedoborami żywieniowymi lub z niezamierzoną utratą wagi. Nie powinien być jedyną podstawą oceny u kobiet w ciąży, sportowców, osób z obrzękami oraz dzieci poniżej 2. roku życia. Aktualne podejście diagnostyczne większy nacisk kładzie na przebieg masy ciała w czasie, tempo wzrostu u dzieci, skład ciała, apetyt, funkcjonowanie organizmu i wyniki badań [1][3].

Do niedowagi dochodzi, gdy przez dłuższy czas organizm otrzymuje zbyt mało energii i składników odżywczych względem potrzeb lub gdy rośnie ich zużycie albo utrata. Początkowo organizm czerpie energię z glikogenu i tkanki tłuszczowej, a przy trwającym deficycie dochodzi do rozpadu białek mięśniowych. Utrata mięśni pogarsza siłę, odporność i sprawność, co jest szczególnie groźne u osób starszych [1].

Przyczyny niezamierzonej utraty wagi to między innymi stres, depresja, zaburzenia odżywiania, choroby przewodu pokarmowego, nadczynność tarczycy, cukrzyca, przewlekłe infekcje, choroby nowotworowe oraz działania niepożądane leków. Dla właściwego postępowania kluczowa jest identyfikacja przyczyny, ponieważ samo zwiększanie kaloryczności nie wystarczy, jeśli źródłem problemu jest choroba, zaburzenia wchłaniania lub trudności natury psychicznej [2].

Ocena zaczyna się od wywiadu dotyczącego diety, apetytu, dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, poziomu stresu i przyjmowanych leków. Następnie wykonuje się pomiary masy i wzrostu, wylicza BMI lub BMI-for-age, analizuje historię zmian masy ciała oraz tempo wzrastania u dzieci. Badanie fizykalne i w razie wskazań badania laboratoryjne pomagają potwierdzić niedobory lub choroby towarzyszące [1][2][3].

W praktyce coraz częściej ocenia się również skład ciała, siłę mięśni, samodzielność i tolerancję wysiłku. Gwałtowne zmiany w tych obszarach są bardziej niepokojące niż wieloletnia stabilna szczupłość bez dolegliwości [1].

Sama szczupłość nie musi oznaczać choroby. Niska masa ciała połączona z dobrym samopoczuciem, stabilnymi pomiarami i prawidłowym rozwojem może być cechą osobniczą. Zaniepokoić powinna jednak każda nowa lub postępująca niezamierzona utrata masy ciała, objawy osłabienia, gorsze wyniki w nauce lub pracy, problemy z miesiączkowaniem oraz zaburzenia toru wzrastania u dzieci. W takich sytuacjach należy poszukać przyczyny i ocenić ryzyko niedożywienia [1][2][3].

• Utrata 5–10% masy ciała w 3–6 miesięcy bez planu odchudzania wymaga konsultacji lekarskiej i oceny ryzyka niedożywienia [1].
• Objawy alarmowe, takie jak krew w stolcu, przewlekły kaszel, gorączka, nocne poty, silny ból, omdlenia, odwodnienie lub zaburzenia świadomości, wymagają pilnej diagnostyki [2].
• U dzieci wyraźne zahamowanie przyrostu masy i wzrostu, spadek kanału centylowego lub objawy choroby to wskazanie do szybkiej oceny pediatrycznej [3].

W monitorowaniu ważne są powtarzalne pomiary i obserwacja trendów. Należy śledzić masę ciała, BMI lub BMI-for-age, procentową zmianę masy ciała, wzrost i tempo wzrastania u dzieci, a w miarę możliwości także obwód ramienia lub inne wskaźniki składu ciała, spożycie energii i białka, siłę mięśni i sprawność oraz wyniki badań zaleconych przez lekarza. Nie ma jednego uniwersalnego progu, który samodzielnie rozstrzyga o ryzyku, dlatego interpretacja musi łączyć wskaźniki, objawy, dynamikę zmian i możliwą przyczynę problemu [1][3].

Im dłużej trwa deficyt energii i składników odżywczych, tym większe ryzyko spadku odporności, utraty masy mięśniowej, upośledzenia gojenia ran i pogorszenia funkcjonowania. Wczesne rozpoznanie i ukierunkowane postępowanie ogranicza te konsekwencje oraz umożliwia skuteczniejsze leczenie przyczynowe i żywieniowe [1][2].